Wat William James ons al meer dan een eeuw geleden vertelde over leren en hoe intervisie dat in de praktijk brengt

Je kent het gevoel vast. je rijdt naar huis na een lange werkdag en denkt: 'Waarom reageerde ik zo op mijn collega?' Of je zit na een vergadering en merkt dat je alweer hetzelfde doet: je raakt geïrriteerd door wat een collega zegt, maar zegt er niets van. Terwijl je je nog zo had voorgenomen om dit vandaag te doorbreken. Maar in het moment zelf gaat het toch altijd weer op dezelfde manier...

Dat is geen kwestie van geen motivatie of onvoldoende inzicht. Ook de bewustwording is er wel degelijk. Het is simpelweg hoe wij mensen werken.

William James (1842 - 1910), grondlegger van de Amerikaanse psychologie, wist dat al. Hij was filosoof, arts en psycholoog en een denken die niet geloofde in de kennis om de kennis, maar alleen in kennis dat werkt. Dat kennis leidt tot anders handelen en dat die kennis en de handeling vraagt om reflectie op je eigen functioneren.

Zijn inzichten voelen soms alsof ze gisteren geschreven zijn want wat hij beschreef over leren, gewoonte en het bewustzijn, dat is precies wat we in een goede intervisie-bijeenkomst proberen te belichten.

 "The greatest revolution of our generation is the discovery that human beings can alter their lives by altering their attitudes of mind."

James schreef deze in een tijd waarin psychologie nog in de kinderschoenen stond. De meeste mensen hadden hier zelfs nog nooit van gehoord. En toch raakt hij precies daar de kern van wat we doen tijdens intervisie: je ontdekt dat jouw kijk op een situatie niet de enige mogelijkheid is. En dat het kijken vanuit een ander perspectief naar de situatie, letterlijk je gedrag kan veranderen.

Pragmatisme: kennis die werkt

James was één van de grondleggers van het pragmatisme. Een filosofische stroming die zegt: de waarde van een idee zit niet in het abstracte, maar in wat je doet. Klopt het in de praktijk? Helpt het je echt verder? Of zijn het vooral mooie woorden?

Voor James is leren niet het opnemen van kennis en het passief doorgeven van informatie. Leren is volgens hem iets wat je bewijst door anders te gaan handelen. Wie iets écht begrijpt, doet voortaan iets anders.

Intervisie is pragmatisme in optima forma. Je brengt een concrete werksituatie in. Bijvoorbeeld een moeilijk gesprek, een vastgelopen team of de vraag op welke manier je nog wil groeien in je huidige baan. Door samen on de situatie te onderzoeken en meerdere perspectieven van het verhaal te belichten, kom je verder. Het hoeft geen definitief antwoord te zijn, maar kijk maar, probeer maar of het werkt.

Gewoonte als fundament van ontwikkeling

Eén van de meest invloedrijke ideeën van William James gaat over gewoonte. Hij schrijft dat gewoontes efficiënt zijn. Ze stellen ons in staat om complexe taken automatisch uit te voeren zonder en bewust over na te hoeven denken. Fantastisch hoor ik je bijna denken! Maar diezelfde automatische piloot is ook de reden dat waarom professionals vastlopen. We reageren op nieuwe situaties namelijk met oude patronen. We doen wat we altijd deden, ook wanneer dat niet meer werkt.

James wist al dat gewoonteverandering mogelijk was, maar dat het bewuste aandacht vraagt. Dat het vraagt om herhaling, reflectie en een omgeving die de verandering ondersteunt.

Precies dat biedt intervisie. In de bijeenkomsten creëren we een omgeving waarin je automatische patronen onder de loep worden genomen. Alles wordt even stilgezet. Collega's houden je een spiegel voor. Want wat voor jou wellicht onbewust gaat, kan voor anderen een zichtbare belemmering in jouw dilemma vormen.

Door die bewuste reflectie, in een veilige setting, ontstaan nieuwe gewoonten. Nieuwe manieren van kijken, van communiceren en van beslissen.

De stroom van het bewust zijn en waarom je die niet altijd alleen kunt navigeren

James introduceerde het begrip 'stream of consciousness': het idee dat ons bewustzijn geen strategisch ding is, maar een voortdurende, vloeiende stroom van gedachten, gevoelens, herinneringen en associaties. Die stroom is nooit helemaal objectief, maar het wordt gekleurd door onze eerdere ervaringen, onze verwachtingen, meningen, aannames en angsten.

Dat heeft implicaties voor jou als professional. Jij ervaart een situatie altijd door de lens van jouw stroom van bewustzijn en dat is (of in elk geval was ooit) helpend. Wat jij als moeilijk ervaart, wordt door een collega mogelijk als interessant ervaren. Wat jij als een mislukking interpreteert, ziet iemand anders als een leermoment.

Intervisie maakt die subjectieve filters zichtbaar. Niet door te oordelen, maar door nieuwsgierige vragen te stellen. Wat nam je waar? Wat dacht je op dat moment? Of wat zit daaronder?

Zo leer je jouw eigen stroom van bewustzijn kennen. En kun je die, bewust, een andere richting geven.

Leren is niet wat je onthoudt. Het is wat je doet.

James maakt een fundamenteel onderscheid tussen kennis over iets en kennis van iets. Neem de activiteit zwemmen als voorbeeld. Je kunt er een boek over lezen, maar dat maakt je nog geen goede zwemmer.

Dat werkt op een soortgelijke manier in professionele ontwikkeling. Een training bijwonen, een artikel lezen, een webinar volgen, het heeft wel degelijk allemaal waarde, maar het verandert gedrag pas als je het in de praktijk brengt én als je op die praktijk vervolgens reflecteert.

Intervisie sluit precies die cirkel en voegt er in mijn optiek nog iets aan toe. Je brengt een situatie in uit je eigen werk. De reflectie vindt plaats aan de hand van echte ervaringen, er worden kritische vragen gesteld die jouw bewustzijn vergroten. En door de analyses van anderen worden verschillende perspectieven belicht en blinde vlekken zichtbaar. Je kijkt dus niet alleen zelf naar iets, niet alleen met behulp van een coach of je teamleider, maar met mensen die ook uit dat werkveld komen, maar met hun achtergrond net iets anders naar de situatie kijken.

De inzichten die je daaruit meeneemt zijn niet abstract. Die inzichten zijn direct toepasbaar morgen. Op het gesprek dat je vrijdag moet voeren, op de verandering die eraan zit te komen of op de werkdruk die je al tijden zo ervaart.

Waarom dit voor jou relevant is

Of je nu werkt in de zorg, het onderwijs, de overheid of in de juridische sector. Of je ondernemer bent, leidinggevend of met je 'poten in de klei staat': je werkt met mensen. In complexe situaties. Onder druk. En met verantwoordelijkheden die soms zwaar wegen. Of beslissingen die van levensbelang zijn en die jij in je eentje in een split second moet nemen.

William James leerde ons dat groei niet vanzelf gaat. Dat je gewoontes actief moet doorbreken. Dat je jouw eigen bewustzijnsstroom moet leren kennen. En dat kennis pas waarde heeft als ze leidt tot ander handelen.

Intervisie biedt die ruimte. Niet als luxe, maar als professionele noodzaak.